$


نکاتی درباره احادیث نهج‌البلاغه

((( این مطالب از لابه‌لای دروس مختلف استاد ریاحی استخراج شده است. )))

از آن‌جایی که بسیاری از افراد، تصور می‌کنند شناخت مناسبی از کتاب شریف نهج‌البلاغه دارند، اما شناختشان بسیار سطحی و نادرست است، ابتدا این کتاب ارزشمند را معرفی می‌کنیم تا بعد به مطلب خودمان برسیم.

کتاب نهج‌البلاغه بر خلاف آن‌چه برخی از غیر اهل فن تصور می‌کنند و حتی آن را به عنوان یکی از کتب اصول چهارصدگانه شیعه و حتی یکی از قدیمی‌ترین آن‌ها معرفی می‌کنند، تألیف امیر مؤمنان، علی بن ابی‌طالبj نیست، بلکه تألیف مرحوم شریف رضی است.

ایشان بعضی از سخنان منسوب به امیرالمؤمنینj را در قالب خطبه، نامه یا سخن قصار که از نظرشان دارای بلاغتی بوده، جمع‌آوری نموده‌اند که اهل فن در ادبیات عرب می‌گویند که بسیاری از موارد انتخابی ایشان، مواردی خوب از جهت بلاغت است. درباره این کتاب توجه به چند نکته جلب می‌کنم:

۱- این کتاب تألیف امیر مؤمنانj نبوده و در اصل کتابی روایی است با موضوعی خاص که توسط عالمی بزرگوار به نام سید محمد بن حسین بن موسی البغدادی، معروف به شریف رضی یا همان سید رضی جمع‌آوری شده است.

۲- همان‌طورکه سایر کتب حدیثی ما مانند کتب اربعه که سخنان جمیع معصومین را شامل می‌شود، جزء تألیفات و حضرات معصومینb به حساب نمی‌آید، این کتاب را هم نمی‌توان جز تألیفات امیر مؤمنانj دانست. کتب اربعه اثر محمدون ثلاث است که بعضی از روایات معصومینb را بر مبنایی که مورد نظرشان بوده است، جمع‌آوری نموده است و مرحوم شریف رضی هم همین کار را کرده است. مثلاً مرحوم کلینی روایاتی در اصول و فروع دین که از منظرشان معتبر بوده را با هدفی خاص و دو بزرگوار دیگر روایات مربوط به فروع دین را با نگاه‌های مختلف جمع‌آوری نموده و تبویب کرده‌اند. مرحوم سید رضی هم با هدفی خاص که عرض شد، همین کار را با سخنان منسوب به امیرالمؤمنینj انجام داده است، لذا اعتبار این کتاب بیش‌تر از کتب اربعه و بسیاری دیگر از کتب روایی ما نیست.

۳- کتاب‌های زیادی قبل از نهج‌البلاغه با این موضوع تألیف شده که هر کس تعدادی از سخنان امیر مؤمنانj را جمع‌آوری نموده است. از جمله افرادی که به این کار اقدام کرده‌اند، زید بن وهب (متوفای ۹۶ هجری)، اسماعیل بن مهران (متوفای ۲۰۰ هجری) و نصر بن مزاحم (متوفای ۲۰۲ هجری) بوده‌اند که هر کدام بیش از یک قرن و نیم پیش از مرحوم شریف رضی می‌زیستند.

۴- مرحوم شریف رضی در سال ۳۵۹ هجری در بغداد متولد و در سال ۴۰۶ هجری در همان شهر رحلت کرده است. یعنی بین تولد او تا شهادت امیر مؤمنانj، ۳۱۹ سال فاصله است.

۵- تمام روایات موجود در این کتاب، مرسل بوده و مرحوم شریف رضی نگفته‌اند که این مطالب به چه طریقی بعد از بیش از ۳ قرن به ایشان رسیده و حتی صحت اعتبار همه مطالب آن را از منظر خودشان هم صریحاً بیان نکرده‌اند. ایشان تنها اشاراتی دارند که بلاغت موجود در این عبارات می‌تواند، مبین انتساب آن به امیر مؤمنانj باشد و اهل فن می‌دانند که این طریقه از تشخیص، طریقه‌ای کاملاً غیر مطمئن است و افرادی غیر از معصوم نیز ممکن است کلماتی بسیار بلیغ و فصیح بگویند که مشابه آن یا نباشد یا اندک باشد. مصداق بارز ما بعضی از اشعار زمان جاهلیت عرب است که برخی می‌گویند هنوز مشابه آن نیامده است. حال آیا می‌توان به صرف آن‌که آن اشعار، در حد اعلایی از بلاغت و فصاحت و حتی فنون ادبی هستند و مشابهی ندارند، از نبی یا وصی بوده‌اند؟ در ضمن بسیاردیده‌ایم که افرادی با وام گفتن عباراتی از کلام الله و روایات معتبر، سخنانی داشته‌اند که بسیار شبیه کلام معصومینb است. در ادعای شم الحدیثی هم که بعضی از افراد مدعی آن بوده‌اند، آن قدر اشکالات متعدد وجود دارد که نمی‌توان به آن توجه کرد و بحثش بماند برای جلسات علم الحدیث.

۶- کتاب نهج‌البلاغه به جهت شخصیت بزرگ علمی و ادبی مرحوم سید رضی و نیز جایگاه برادر ایشان سید مرتضی که سال‌ها رئیس العلمای شیعه در زمان خود بود و نیز جایگاه شاگردان بزرگ ایشان و به خصوص شیخ‌الطائفه طوسی که معرف حضور همه هست، در میان کتب مشابه، شهرتی پیدا کرد و خوش‌بختانه به زمان ما رسید.

۷- برخی روایات موجود در این کتاب، به صورت مسند یا مرسل در سایر کتب روایی موجود است و برخی موجود نیست، لذا مواردی از آن را می‌توان در سایر کتب پی‌جویی کرد. ناگفته نماند که مرحوم شریف رضی تعدادی از روایات کتاب را از منابع پیروان مکتب خلفا نقل کرده‌اند که این موارد هم بعضا مسند و بعضا مرسل است که این موارد نیز محتاج پی‌جویی خاص خود است. این را هم اضافه کنم که کتاب‌هایی با عنوان یا موضوع مستدرک نهج‌البلاغة نوشته شده که به موضوعات مختلفی درباره این کتار ارجمند پرداخته‌اند که از جمله آن‌ها جمع‌آوری خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات قصاری است که منسوب به امیر مؤمنانj بوده و در نهج‌البلاغه نیست. در این بین عده‌ای هم به اسناد آن پرداخته‌اند. در ضمن این نکته را هم بگویم که اگر خاطرتان باشد، مرحوم شریف رضی در کنار جمعی از بزرگان ما، صر بن مزاحم، محمد بن احمد بن یحیی، محمد بن جعفر الاسدی، محمد بن جعفر المؤدب، محمد بن حسان، احمد بن محمد البرقی، حسن بن محمد بن جمهور، ابن اخی‌الطاهر، علی بن حاتم القزوینی، ابوعمرو الکشی، محمد بن مسعود العیاشی جزء اخباری‌های دوره اول بودند که این مطلب در آثار مختلف ایشان و از جمله شریف رضی کاملا مشهود است.

۸- جالب آن‌که تعداد قابل ملاحظه‌ای از مطالب این کتاب، نه در کتب قبل از شریف رضی موجود است و نه در کتب زمان او و نه در کتاب‌های بعد از او، مگر آن‌چه از خود نهج‌البلاغه روایت شده است، لذا در خوش‌بینانه‌ترین حالت ممکن باید گفت که این مطالب در کتاب‌هایی بوده که تنها به دست او رسیده و بعد از او هم ازبین رفته است و در اختیار محدثین بزرگ و پرکارتری مانند ثقةالاسلام الکلینی، شیخ صدوق، شیخ الطائفه طوسی و بسیاری افراد دیگر، حتی در قرون بعد از او نبوده است.

۹- اگر کسی شهرت را جبران‌کننده ضعف سند حدیث بداند، می‌تواند به همه مطالب این کتاب اعتماد کند، چرا کل کتاب در حد اعلایی از شهرت است و این شهرت از زمان نویسنده بزرگوار آن تا کنون پا بر جاست، اما اگر شهرت را جابر ضعف سند نداند، که حق هم چنین است، آن‌چه برایش سندی پیدا شود، بررسی می‌شود و آن‌چه پیدا نشود، در حکم حلی مرسلات است و غیر معتبر.

نمودار درختی مدرس

باز کردن همه | بستن همه